„Nie mów, że postać jest zła — pokaż, jak zrywa skrzydła muchom.”
To jedna z najczęściej powtarzanych rad pisarskich, a jednocześnie jedna z najtrudniejszych do zrozumienia w praktyce. „Pokaż, nie mów” nie oznacza, że nigdy nie wolno niczego powiedzieć wprost. To reguła o budowaniu wrażeń, nie twierdzeń.

1. Co znaczy „pokazać”?

Zamiast stwierdzać cechę, przedstawiasz sytuację, w której ta cecha ujawnia się poprzez działanie, dialog lub reakcję.

🔸 Nie mów: Marek był nerwowy.
🔸 Pokaż: Marek przyciskał palce do czoła. Jego stopa stukała w podłogę szybciej, niż potrafiła to zanotować klawiatura.

To nie tylko brzmi ciekawiej. To uruchamia wyobraźnię czytelnika i daje mu uczestnictwo w interpretacji.

2. Główne narzędzia „pokazywania”

🗣 Dialog

Nie mów, że ktoś jest arogancki — pozwól mu się odezwać.

– Gdybym był tobą, też bym się nie odzywał. Ale na szczęście nie jestem.

🤲 Działanie

Zamiast napisać, że bohater był miły, opisz, jak zdejmuje z ramienia kurtkę i podaje ją zmarzniętemu dziecku.

👀 Detale zachowania i ciała

Ręce, mimika, ruchy ciała mówią więcej niż etykiety.

Jej uśmiech nie dotarł do oczu. Palce zaciskały się na krawędzi stołu.

🌫 Otoczenie jako zwierciadło nastroju

Pogoda, światło, dźwięki — to wszystko może podkreślać emocje.

Gdy odchodziła, niebo nie płakało. Słońce nadal świeciło, jakby nic się nie stało.

3. Kiedy „mówić”, a nie „pokazywać”?

Nie każda scena musi być rozbudowana. Czasem jedno słowo daje rytm, oszczędność i przejrzystość.

📌 Mów, gdy:

  • przekazujesz faktyczną informację (wiek, czas, miejsce),

  • chcesz przyspieszyć akcję,

  • coś nie zasługuje na uwagę sceny.

📌 Pokaż, gdy:

  • budujesz emocjonalną głębię,

  • przedstawiasz przemianę postaci,

  • tworzysz kulminację sceny.

🔁 Przykład przejścia:

Mówienie: Zosia była zrozpaczona.
Pokazywanie: Zosia nie zauważyła, że woda z garnka kipiała na podłogę. Trzymała w ręku dziecięce buciki. Te, których nie zdążyła oddać.

4. Nie wpadaj w pułapkę

„Pokaż, nie mów” to reguła, nie dogmat. Próba pokazania absolutnie wszystkiego prowadzi do rozwleczenia i zmęczenia czytelnika. Mądrość pisarska to sztuka wyboru momentów, które warto pokazać.

🗝️ Ważne rzeczy pokazuj. Banalne rzeczy mów. Resztę — sugeruj.

Ćwiczenie praktyczne

Spróbuj przekształcić zdania:

  1. Ewa była zakochana.

  2. Piotr nienawidził swojej pracy.

  3. Zamek był przerażający.

Na wersje pokazujące te stany. To świetny trening wyobraźni.